مصاحبه دکتر علی­رضا فلاح، دبیر انجمن علوم خاک ایران در برنامه چشم انداز در رابطه با حفاظت خاک

  • ضرورت حفاظت از خاک چیست؟

خاک به عنوان پیکره بسیار مهمی برای ما معرفی شده­است به طوریکه در آیات قرانی، روایات و احادیث از امامان و پیشوایان اسلامی به خوبی از آن یاد شده است. سعدی (رحمه الله علیه) می فرماید: بنی آدم سرشت از خاک دارد، اگر خاک نباشد آدمی نیست.

تصور اشتباه عموم مبنی بر این است که همه جای کشور ما خاک وجود دارد، در حالیکه چنین نیست و برای تشکیل یک سانتی­متر خاک حدود ۳۰۰-۱۰۰۰ سال زمان نیاز است. بنابراین خاک طی عمر متوسط انسان (۶۰-۷۰ سال) تشکیل نمی­شود و ما خاک را به عنوان منبع تجدیدناپذیر یا تجدیدپذیر بسیار طولانی در نظر می­گیریم. لذا باید تلاش­های بسیار زیادی صورت گیرد تا خاک را از دست ندهیم و لازم است تمام سازمان­های دولتی و غیردولتی، تمامی انجمن­های مرتبط بسیج شوند تا از خاک نگهداری شود. از سوی دیگر تمام نیازهای انسان مانند پوشاک، غذا (گیاهان و حیوانات) و ... به نوعی به خاک مرتبط است، پس خاک جایگاه ویژه ای دارد. خوشبختانه در سال ۲۰۰۲، در جهان به دلیل از بین رفتن خاک­های کشورهای مختلف، و به پاس خدمات پادشاه کشور تایلند به خاک آن کشور، روز تولد ایشان، پنجم دسامبر مصادف با ۱۴-۱۵ آذر ماه را به عنوان روز جهانی خاک نامگذاری کردند. ما در انجمن علوم خاک ایران حدود ۴ سال است که در این روز در سراسر کشور با همکاری شعبه های استانی و دانشگاه های کشور، مراسم بزرگداشتی برگزار می­کنیم تا فرهنگ سازی صورت گیرد. مدیران دولتی و غیردولتی در بخش های مختلف دعوت می­شوند و در مورد اهمیت و مشکلات خاک نشستی برگزار می­گردد. امیدواریم این فعالیت­ها موجب شود تا ارزش و قدر خاک دانسته شود. مقام معظم رهبری نیز در دیدار با جمعی از کارکنان سازمان حفاظت محیط زیست که حدود ۵/۱ سال پیش برگزار شد فرمودند: در کشور مشکل آب هم داریم ولی قضیه خاک مهمتر است، زیرا راه­های مختلفی برای تهیه آب داریم، به عنوان مثال آب غیر شرب را می توانیم به آب آشامیدنی تبدیل کنیم، هرچند با هزینه گزاف. ولی در صورت از بین رفتن خاک حاصلخیز ما دیگر هیچ راهی برای برگرداندن آن نداریم. بنابراین قضیه خاک بسیار مهمتر از آب است و باید توجه ویژه ای به آن داشته باشیم.

  • وضعیت موجود از نظر پیگیری اجرایی مبانی حفاظت خاک را چگونه می­بینید؟

در مبحث خاکهای کشاورزی، معاونت آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، موسسه تحقیقات خاک و آب، و بخشی هم پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری فعال هستند که به کمک یکدیگر میتوانند مسائل و مشکلات خاک های کشور را حل نمایند. در این رابطه قوانین و مقرراتی وجود دارد و در برنامه پنجم و ششم توسعه مواردی دیده شده است، ولی من فکر می­کنم برای حل مشکلات عمده خاک­های کشور، نیاز به قانونی به نام قانون خاک است و اگرچه انجمن علوم خاک ایران و وزارت جهاد کشاورزی تقریبا ۱۰ سال پیگیر این قانون بوده اند، متاسفانه هنوز به تصویب نرسیده است و آخرین پیگیر­ی های انجام شده در مجلس قبلی بود که در کمیسیون کشاورزی و منابع طبیعی مطرح گردید ولی به صحن علنی مجلس نرسید. در صورت تصویب این قانون موارد بسیار مهمی از جمله در زمینه حفاظت خاک در آن وجود دارد و می توانیم از آن برای حل بسیاری از مشکلات بهره ببریم. متاسفانه در آمار و ارقام ارائه شده در نقاط مختلف فرسایش مجاز نباید بیش از ۴-۵ تن در هکتار باشد ولی میزان فرسایش در کشور ما زیاد و حتی تا ۱۵-۱۶ تن در هکتار و گاهی بالاتر نیز گزارش شده است. امیدواریم سازمان جنگل ها و مراتع و آبخیزداری کشور به کمک سایر سازمان های دخیل در این زمینه، فرسایش را کاهش دهیم. همانطور که در قانون بهره وری کشاورزی و منابع طبیعی هم ماده ای در این زمینه آمده است که باید مقدار فرسایش کاهش یابد.

ایشان در پاسخ به عدم جامعیت قانون خاک برای خاک های مرتعی کشور گفتند:

ما تقریبا ۷-۸ سال است که درگیر لایحه خاک هستیم، در حدود ۵-۶ سال پیش ۳ لایحه به مجلس ارائه شد. یکی لایحه آلودگی خاک که از سوی سازمان حفاظت از محیط زیست ارائه شده بود، دیگری لایحه منابع طبیعی از طرف سازمان جنگل ها و مراتع و لایحه جامع خاک که از طرف وزارت جهاد کشاورزی و انجمن علوم خاک ایران و دانشگاه ها تهیه شده بود، متاسفانه همزمانی و تداخل برخی موارد باعث شد نمایندگان برای استخراج تداخلات تقاضای ادغام آن ها را بدهند. که البته ما مخالف این امر بودیم. در پیشنویس آخر لایحه خاک منابع طبیعی لحاظ شده بود ولی اکنون در نسخه نهایی در دسترس من، وجود ندارد و بحث فرسایش به خوبی در آن در نظر گرفته نشده است. علاوه بر این، پتانسیل­های دانشگاه های کشور که حدود ۳۰ گروه علوم و مهندسی خاک است، برای تهیه مطالعات خاکشناسی در نظر گرفته نشده است. در یک بند استفاده از وزارت کشاورزی، سازمان محیط زیست، به کمک وزارتخانه های بهداشت، نیرو، صنعت و معدن و سازمان زمین شناسی ذکر شده است ولی نامی از وزارت علوم برده نشده است.

در رابطه با قاچاق خاک نیز در ماده ۲۴ لایحه خاک صادرات خاک­های کشاورزی، مرتعی و جنگلی ممنوع است مگر با اجازه هیئت وزیران. که البته هنوز این لایحه تصویب و اجرایی نشده است.

  • مشکلات اساسی در بخش کشاورزی چه مواردی است؟

اولین مشکل در حوزه کشاورزی بحث فرسایش خاک است. مشکل دوم شوری است. از حدود ۸/۵ ملیون هکتار زمین زراعی موجود، متاسفانه حدود ۶/۸ ملیون هکتار تحت تاثیر عوامل مختلف، از امکان بهره برداری خارج می شوند، از این مقدار ۴/۵ ملیون هکتار متاثر از شوری است که قبلا به این اندازه شور نبوده اند ولی اکنون شور شده اند. با افزایش یک واحد شوری خاک، افت عملکرد زیادی در مورد محصولات مختلف خواهیم دید.

علاوه بر این، به دلیل واقع شدن کشور در ناحیه خشک و نیمه خشک کره زمین، و با توجه به متوسط میزان بارندگی که ۲۵۰ میلی متر بود و اکنون کاهش یافته است؛ میزان مواد آلی خاک نیز روز به روز در حال کاهش است. به طوریکه حدود ۶۰ % از خاک های ما مواد آلی کمتر از ۱% دارند (به جز استان­های شمالی، گیلان، مازندران و بخش­هایی از گلستان که مواد آلی در حد مناسبی دارند). بنابراین عامل بعدی کاهش مواد آلی خاک است.

مورد بعدی تخلیه بنیه عناصر غذایی خاک است، در کشت های متوالی گندم، جو، ذرت و یا برنج و برداشت درازمدت طی سالیان طولانی، توصیه کودی کاملا علمی مورد نیاز است.  پس می توان گفت خطر بعدی کاهش عناصر غذایی در خاک است که البته خوشبختانه موسسه تحقیقات خاک و آب، پژوه های بسیار خوبی در این زمینه انجام داده است و بحث کود را هم در ۲ سال گذشته ساماندهی نموده و کنترل کیفی انجام می دهد تا بتوانیم از آلودگی های محیط زیست هم جلوگیری کنیم.

جمع بندی:

۱- برای برطرف نمودن مشکلات خاک باید قانون متقنی را در رابطه با جلوگیری از تبدیل و تخریب اراضی کشاورزی تصویب کنیم.

۲- متولی جدی خاک باید تعیین شود. به عنوان مثال در وزارت جهاد کشاورزی یا سایر سازمان ها تا مسئول خاک مرتعی، کشاورزی، و تحقیقات، آموزش و ترویج علم خاک مشخص شود.

۳- شناسایی و بهره برداری منابع خاک کشور که در سطوح تفضیلی باید صورت گیرد.

۴- برنامه های کلان ملی در راستای حفاظت و مدیریت منابع خاک تدوین شود.

۵- بودجه مناسب و کافی جهت اجرای برنامه های فوری، میان مدت و دراز مدت تخصیص داده شود.

۶- هماهنگی بین وزارت خانه های مختلف صورت گیرد و نیز آئین نامه ارزشیابی اعضای هیئت علمی و موسسات پژوهشی که در رابطه با خاک کار می کنند در راستای بهبود وضعیت خاک کشور تغییر یابد. بدین صورت پژوهشگران بیشتر به دنبال حل مشکلات کشاورزی و نه حل مشکلات خودشان بروند.

امیدواریم مصوبات مربوط به لوایح خاک در اولویت مجلس قرار گیرد و آئین نامه های اجرایی آن تدوین شوند.