فرازهائی از مطالب ارائه شده توسط آقای دکتر حمید قیومی محمدی رئیس شعبه استانی انجمن علوم خاک در اصفهان در مراسم گرامی داشت روز جهانی خاک در دانشگاه صنعتی اصفهان

به نام خداوند دانای فرد که از خاک، آدم پدیدار کرد

۱۲ ربیع الاول به روایتی مصادف است با ولادت سراسر سعادت و نور حضرت ختمی مرتبت رسول مکرم اسلام و آغاز هفته وحدت. این روز فرخنده را خدمت حضار محترم تبریک می گوییم. و به خود می بالیم که مسلمان محمدی هستیم. به میمنت امروز از خدای بزرگ میخواهیم زمینه های وحدت عالم طبیعت با عالم وجود را بیش از گذشته در ما فراهم نماید و به ما توفیق دهد در هفته وحدت، بعلاوه با عالم طبیعت و منابع طبیعی و از جمله با خاک نیز به وحدت برسیم.
خدا را شاکرم که برای سومین سال توفیق پیدا کردم روز جهانی خاک را در دانشگاه فاخر صنعتی اصفهان در خدمت شما باشم. سال گذشته هم در روز ۲۳ آذر مراسم اجرا گردید. این همزمانی بیانگر آن است که ضرباهنگ طپش قلب گروه خاک دانشکده کشاورزی با انجمن، منظم و هماهنگ می زند. جای خوشوقتی است.

به نمایندگی از طرف انجمن خودتان، انجمن علوم خاک ایران، از مدیران محترم دانشگاه، دانشکده و گروه بویژه جنابان آقایان دکتر معصومی، دکتر خادمی، دکتر ایوبی، دکتر شریعتمداری و دکتر حاج عباسی و دانشجویان ساعی و عزیز به خاطر تعامل با انجمن و زمینه سازی برای حسن برگزاری روز جهانی خاک کمال امتنان را داریم و به مهمانان عزیزی که زینت بخش مراسم روز جهانی خاک هستند خوشامد می گوییم.

خاکدانه، خاک، جوامع خاکی، ریزجانداران خاک، خاک شناس، خاک پژوه و روز جهانی خاک را گرامی میداریم
روز جهانی خاک بر شما دوستداران پایداری خاک ها و زمین ریخت های استان و کشور گرامی و مبارک باد.
نیمه آذر هر سال (۵ دسامبر) مصادف است با روز جهانی خاک. این روز در تقویم جهانی مغتنم و گرامی داشته می شود تا برای خاک های ارزشمند، حاصلخیز و تمدن ساز (و در عین حال مظلوم، خسته و فرسوده) حفاظت و مدیریت پایدار صورت گیرد. انشاءالله با پیگیری های انجمن به زودی روز جهانی خاک در تقویم ایرانی نیز ثبت و به رسمیت شناخته می شود.
از شش چالش مهم جهانی یعنی:

امنیت غذایی امنیت منابع خاک و آب امنیت انرژی تغییر اقلیم حفاظت تنوع زیستی و بالاخره بقاء منابع اکولوژیک، پد، پدون و پلی پدون به صورت مستقیم و غیرمستقیم در هر ۶ چالش نقش حیاتی و تعیین کننده ایفا می کند و هر جایی که این چالش ها بیشتر گسترش یافته، خاک ها نیز بیشتر و یا ابتدائا آسیب دیده اند. این ۶ چالش جهانی و این ناامنی ها در ایران نیز در مقیاس وسیع مطرح می باشد (کم و بیش). خاک مثل مادر است و محصول وگیاه همانند فرزند. به نظر میرسد ما با شیب تندی به سمت فرزند سالاری پیش رفته ایم و مادر حیات و تمدن ها را فراموش کرده ایم.

نگاهی گذرا و خیلی باختصار به وضعیت خاک، آب، منابع طبیعی وکشاورزی نشان می دهد که:

۱- وضعیت آب در کشور بحرانی است. ۶۰۹ دشت بحرانی داریم. در برخی جاها شرایط از بحران هم فراتر رفته و به شکل فاجعه اکولوژیک خود را نشان داده. بیلان منفی آب در سال ۱۳۵۷ صفر بود. امروز به بیش از ۱۲ میلیارد مترمکعب رسیده است. قدرت تجدیدپذیری آب های زیرزمینی، قبلا ۳۶ میلیارد مترمکعب بوده، این اواخر به ۱۸ رسیده است. ولی ما سالیانه ۴۹ میلیارد مترمکعب آب استفاده می کنیم. برای نسل بعد چیزی نمانده است، همه را پیش خور کرده ایم. زیاده خواهی ما نسبت به ظرفیت اکولوزیک حوضه ها باعث این وضعیت شده. فقط در یک سیل، در پائیز امسال در یک استان مرزی کشور در ۴۸ ساعت بیش از ده میلیارد سیلاب از نوار مرزی کشور خارج شده و خاک های خسته و فرسوده نه تنها نتوانستند آن ها را جذب و ذخیره نمایند، بلکه خودشان هم روفت وروب و کنده شدند و به همراه سیل ترک بلد کردند.

۲- وضعیت خاک از آب هم بحرانی تر است. چالش های عمده: شامل شور شدن اراضی، بیابان زائی، سونامی ریزگردها، فرسایش خاک، فرسودگی و کاهش بنیه غذایی خاک، تغییر کاربری و انحطاط اراضی، فروش و جابجائی خاک ها، و موضوع آلودگی ها از مهم¬ترین تهدیداتی است که خاک ها و زمین ریخت های استان و کشور را تهدید می¬کند. اﻳﺮاﻥ ۱۲ ﺑﺮاﺑﺮ ﺣﺪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺤﻤﻞ ﺩﭼﺎﺭ ﻓﺮﺳﺎﻳﺶ ﺧﺎﻙ اﺳﺖ. ﻧﺎﺑﻮﺩﻱ ۲۸۰ ﻣﻴﻠﻴﺎﺭﺩ ﺩﻻﺭ ﺧﺎﻙ ﺩﺭ ﭘﻨﺞ ﺳﺎﻝ بسیار قابل تامل است. فقط در اطراف اصفهان (زیرحوضه مرغاب) بر اساس پژوهش های مرکز تحقیقات کشاورزی استان طی ۷۰ سال اخیر بیش از ۵۲ هزار هکتار از اراضی تغییر کاربری داده است که بیش از ۸۲ درصد از آن ها جزو اراضی قابل کشت و یا تحت کشت بوده است. تراس آبرفتی زاینده رود که مهمترین سرمایه حوضه و استان می باشد، قبل از آب رودخانه، مورد تهدید فزاینده تبدیل اراضی قرار گرفته وکمر زیست بوم در میانه حوضه، شکسته شده است.

۳- وضعیت منابع طبیعی هم مطلوب نیست. وضعیت مراتع نگران کننده است. مساحت ۹۴ میلیون هکتاری مراتع کشور سال به سال کاهش می یابد. نسبت مراتع خوب به متوسط و ضعیف، روز به روز به ضرر مراتع خوب تغییر می¬کند. توان تولید علوفه مراتع روز به روز کاهش می یابد. فراوانی گونه های خوشخوراک کم می شود. جمعیت بهره بردار مرتع نیز ۷/۵ برابر توان مراتع برآورد شده است .تخریب و تضعیف مراتع خاک¬ها را در مقابل سیلاب، بی پناه و آسیب پذیر نموده. مساحت جنگل از ۲۰ میلیون هکتار با تراکم و انبوهی مطلوب، با شیب تندی طی چند مرحله تخریب، ابتدا به ۱۷ و در حال حاضر به ۱۴ میلیون هکتار همراه با افت کیفی رسیده است. ميزان فرسايش خاک در جنگل-هاى شمال سالانه ۱۵ تا ۲۵ تن در هکتار برآورد شده است كه اين ميزان در مقايسه با رقم ۵/۲ تن در هكتار نرم جهاني، يک ركورد محسوب مي‌شود.

۴- وضعیت کشاورزی کشور هم به گفته معاون وزارت، اصلا خوب نیست. عرصه ها آب ندارند. عملکردها کاهش یافته. کشاورزان هزینه می دهند. با هر مترمکعب آب ۶۰۰ گرم گندم تولید می شود. در هند و پاکستان تا ۶/۱ کیلو. به ازاء هر مترمکعب آب ۱۸۰ -۱۵۰ گرم برنج تولید میکنیم که فاجعه است. در مورد شکر ۴۰۰ گرم به ازاء هر واحد آب. در دیمزارها در شیب های تند و عمدتا با شخم و شیار در جهت شیب، فقط ۸۰۰ کیلو غله در هکتار برداشت می کنیم اما مابه ازاء آن چند برابر هزینه فرسایش خاک ایجاد می نمائیم. پس وضعیت مطلوب و مقبول نیست

کشاورزی یک رویکرد اساسی و جدید می خواهد. در رویکرد جدید بطور عام نباید حرف از توسعه زیرکشت زد. نباید فقط از افزایش عملکرد در واحد سطح و یا خودکفائی گندم حرف زد. از محصول وگیاه و مظروف نباید فقط سخن گفت. بلکه در درجه نخست بهره وری وحفاظت منابع خاک وآب و پایداری حوضه باید ملاک باشد. باید میزان محصول به ازاء واحد مصرف آب ملاک باشد. کشاورزی به لحاظ تاریخی، جغرافیائی، استقلال سیاسی، امنیت غذایی و ملاحظات زیست محیطی لازم و بسیار ضروری است، اما باید متحول و دانش بنیان شود. مسئولین می گویند دانش در هکتار بسیاری مزارع ما پائین است و جایگاه بخش کشاورزی در رقابت با سایر بخش ها (تجارت، توسعه شهری و صنعت) ضعیف دیده شده است.
البته کشاورزی های موفق هم داشته و داریم. اما فراوانی آن ها زیاد نیست و دلیلی بر آن است که امکان اشاعه کشاورزی پایدار و موفق در ایران وجود دارد. نتیجه آنکه توجه مفرط و غیراصولی به مظروف، ظرف ها را شکسته و تخریب نموده. از این به بعد در کنار پایداری مظروف، الزاما و ابتدائا باید به فکر پایداری ظرف هم باشیم. به نظر می رسد در زمینه مدیریت، بهره برداری وحفاظت منابع خاک و آب کشور، الزاما باید تصمیمات بسیار سختی بگیریم. تصمیمات نه فقط اقتصادی، بلکه تصمیمات پایدار، زیست محیطی و اکولوژیک و صد البته خداپسندانه و مردمی.

بخش کشاورزی در حال حاضر ۳۲% تولید ناخالص ملی و ۲۸% نیروی کار کشور را پشتیبانی و تشکیل می دهد. میزان تولیدات کشاورزی در سال گذشته ۸۵ میلیارد دلار بوده که از تولید بیش از یک صد تُن محصولات کشاورزی و دامی عاید شده است. از دیگر برکات پنهان بخش کشاورزی و منابع طبیعی تولید اکسیژن، تعدیل دی اکسید کربن و معماری منظر هست که در سلامت و بهداشت روحی و روانی جامعه، نقش غیرقابل انکاری دارد و تا بحال جایگاه اقتصادی و زیست محیطی آن درست تبیین نشده است.

خاک و آب دو مولفه مهم منابع طبیعی، وامدار یکدیگر و تفکیک ناپذیرند. در حال حاضر وضعیت خاک بحرانی تر از وضعیت آب است. برای عبور از بحران آب؛ ضرورتا باید از بحران خاک هم عبور کرد. مظروف پایدار آب، فقط در ظرف سالم خاک پایدار خواهد بود. برای پایداری توامان منابع خاک و آب، لامحاله باید ظرف ها (خاک و زمین ریخت) و ظرفیت های اکولوژیک و زیست محیطی حوضه های آبی را ارتقاء و بهبود بخشیم. ظرفیت آب و رطوبت خاک، شش برابر آب رودخانه هاست. از این ظرفیت غافل بوده ایم. یکی از مهمترین علل آن که به طور همزمان و تؤامان، سیل و خشکسالی داریم، آن است که ظرفِ خاک شکسته و ناپایدار شده و توان جذب و نگهداری باران های نافع را ندارد و یا کاهش یافته است. در ۴۰ سال گذشته بیش از ۱۹۰۰ واقعه مهم سیل گزارش شده که از این تعداد در حدود ۵۳% آن ها در ده سال گذشته رخ داده است.

با اطمینان باور داریم که حفاظت، توانمندسازی و مدیریت پایدار خاک و زمین ریخت ها، پاسخی علمی و دانش بنیان به تمامی چالش های فلج کننده ای است که ارکان طبیعت و عرصه های کشاورزی و منابع طبیعی را در ایران به لرزه در آورده است.

به نظر می رسد در تمامی بخش ها، بارگزاری بر روی منابع خاک و اراضی، بیرویه و آمایش نشده می باشد. در زمینه آب نیز، عمده منابع آب متعلق به نسلهای آینده را پیش خور کرده ایم. روند منابع طبیعی نیز رو به کاهش و تضعیف و تحلیل است. لذا می توان نتیجه گرفت که پاشنه آشیل بسیاری از معضلات و آشفتگی ها، نبود تفکر، برنامه و سند آمایش سرزمین می باشد. از منابع مان آمایش نشده و بیش از ظرفیت اکولوژیک استفاده کرده ایم. شاید هم سوء استفاده کرده ایم. برنامه جامع و فراگیر آمایش سرزمین، بارگزاری های زیاد و آمایش نشده با جانمائی های غلط را بسامان می¬نماید تا خاک و اراضی مجبور نشوند هزینه و تاوان آن را بپردازند.

تا صدسال پیش، گذشتگان ما هرچند عملکرد کمتری در واحد سطح داشتند، اما از منابع خاک و آب و حوضه های آبی بهتر و پایدارتر استفاده می¬کردند و محصولات سالم تر و کیفی تر نیز تولید و مصرف می نمودند. اما طی صد سال اخیر که صدها دانشگاه و دانشکده و مراکز تحقیقاتی و ده ها هزار متخصص و هزاران مقاله و کتاب تولید شده، منابع خاک و آب حوضه هایمان نیز بیش از گذشته شرایط شکننده و ناپایدار پیدا کرده¬اند. برخی محصولات هم یا ناسالم اند یا کیفیت خوب ندارند. چرا؟ آیا صنعتی شدن ناموزون و آمایش نشده؟ یا افزایش جمعیت؟ یا بی توجهی به موازین آمایش سرزمین، یا کم بردن دستاوردهای علمی و پژوهشی به عرصه ها و یا همه این عوامل!. پاشنه آشیل قضییه کجاست و چه باید کرد؟

 شد غلامی که آب جوی آرد                                     آب جوی آمد و غلام ببرد. (مولوی). 

البته کارهای ارزشمندی نیز صورت گرفته است اما در تناظر با سیل بنیان کن تهدیدات رو به افزایش، این قبیل اقدامات پاسخگو و کافی نمی باشد. بهرحال با همه تهدیدات و مخاطرات طبیعی، ایجاد تولیدات کشاورزی به میزان ۸۵ میلیارد دلار و ارتقاء در آمد بخش کشاورزی در سال گذشته بسیار قابل تقدیر می باشد. ای کاش این موفقیت ها (مظروف) با ناپایداری ظرف (خاک و لندفرم و ارکان حوضه های آبی) همراه نمی بود. ظرف و مظروف، هر دو توأمان و همزمان باید پایدار بمانند. در یک اکوسیستم، پایداری یک مؤلفه به تنهائی در دراز مدت بعید و شاید محال است.

انجمن علوم خاک ایران پیشنهاد می نماید در تمامی مراکز آموزشی و پژوهشی کشور، حالت فوق العاده برای پایش و کار مضاعف اعلام شود و هسته های نظارت، اندیشه ورزی و نظریه پردازی تشکیل و فعال گردد و در درجه نخست افکار بیمار، معیوب و کاسبکارانه ای که موتور محرکه تولید این نابسامانی هاست را پایش و پالایش نماید. فکر و تفکر اگر درست باشد، خروجی آن قطعا شرایط پایدار، سالم و عادلانه خواهد بود. در آموزه های دینی هم بالاترین مراتب عبادت، فکر و تفکر است. انجمن علوم خاک ایران به عنوان فراگیرترین انجمن علمی– تخصصی با صدها نفر عضو خاک شناس با سابقه ۵۰ ساله فعالیت، همچنان دارای رتبه A در بین ۳۵۰ انجمن علمی کشور می باشد و برنامه های متنوعی در زمینه تبیین درست جایگاه خاک، مدیریت و بهره برداری دانش بنیان از خاک ها و اراضی و تعامل با نهادهای برنامه ریز و اجرایی دارد و در سال گذشته موفق به تاسیس شعب استانی خود شده است که یکی از شعبه های فعال استانی در اصفهان دایر می باشد. از کلیه خاک شناسان و دانشجویانی که تا بحال موفق به عضویت در انجمن نشده اند دعوت به عمل می آوریم که برای دفاع از پایداری خاک های استان به انجمن بپیوندند و از پتانسیل های قانونی آن استفاده نمایند.